Nieuws‎ > ‎

Oecumene in Rotterdam-Ommoord Jaap van Eekelen

Geplaatst 27 apr. 2017 08:58 door Hagediensten Heuvelrug   [ 27 apr. 2017 09:01 bijgewerkt ]

  In augustus 2015 werd ik door de besturen van de katholieke en protestante kerk van Rotterdam Ommoord gevraagd een inleiding te houden over oecumene. Aanleiding voor hen was dat de deelname aan oecumenische vieringen terugliep. Jongeren die vroeger niet meer naar de kerk gingen, kwamen wel naar oecumenische vieringen. Dit doen ze niet meer: de oecumene tussen de kerken heeft voor hen niets nieuws, zij is voor hen vanzelfsprekend.
Ik sprak er over een heel nieuwe oecumene. Daaraan is niet zo goed vorm te geven als we dat aan 'de oude oecumene' doen in oecumenische vieringen. De ‘oude oecumene’ is een van de grondslagen van de ‘oecumenische’ Hagediensten. Maar wat betekent de ‘nieuwe oecumene’ die ik in bijgaande inleiding beschrijf, voor ons als Hagediensten?




Enkele uren voordat hij gevangen genomen werd, bad Jezus:
"Ik bid voor allen
die door de verkondiging van mijn leerlingen
in mij zullen geloven:
laat hen allen één zijn
...
opdat de wereld gelooft
dat u mij hebt gezonden" (Johannes 17, 20-21)

Dit staat in mijn hart gegrift. Daarom ben ik graag op jullie uitnodiging ingegaan om samen met jullie na te denken hoe jullie hier in Ommoord ook de komende jaren aan deze hartenwens van Jezus gehoor kunnen geven.

Ik zal in mijn inleiding onderscheid maken tussen de oecumene die in Nederland na de tweede wereldoorlog op een aantal plaatsen gegroeid is - ik noem die "de eerste oecumene" , en een "nieuwe oecumene" die in Nederland sinds een jaar of twintig groeit maar waar nog weinig over gesproken is.


De "eerste oecumene"
Jullie als Kerken in Ommoord onderscheiden je vanaf het begin van jullie bestaan rond 1968 van veel andere Kerken in Nederland, door jullie oecumenisch karakter. Met als vast anker het unieke feit van een gezamenlijke kerk!
Dankzij jullie uitnodiging ben ik me de afgelopen weken gaan afvragen: beseffen wij voldoende hoe groot de zegen van deze oecumene is? Kan het zijn dat als wij als mensen van verschillende kerken bevriend met elkaar raken, het eindelijk, eindelijk, een weldaad wordt dat we verschillen?
De strijd tussen de kerken werkte in de hand dat we meenden met de eigen geloofs- formuleringen God in onze zak te hebben. Nu we andersdenkende gesprekspartners hebben naar wier meningen we aandachtig luisteren, komen we eindelijk ertoe beetje bij beetje onze zakken te legen en raam na raam open te zetten voor de onkenbare duisternis van Gods liefdevolle nabijheid die onder andere in Jezus' leven en dood oplicht.
Een voorbeeld: In jullie oecumenische vieringen delen jullie brood en wijn zoals Jezus ons daartoe aanspoorde: "doe dit tot mijn gedachtenis". Eeuwen van strijd tussen de kerken maakten dat wij ieder met dogmatische zekerheid wisten wat de symboliek van de viering van avondmaal/eucharistie precies betekent. Als we nu elkaars mening horen, vermindert ons zeker-weten, en groeit het besef dat het een onpeilbaar mysterie is.
En we beperken ons niet tot gesprekken. Zo verschillend als we zijn víeren we samen ons geloof dat in de grond gemeenschappelijk is. Jullie hebben me gevraagd over dit gezamenlijk vieren iets te zeggen.

Kan het zijn dat een viering dieper reikt dan de meeste gesprekken? Hoe kan dit? ..... We zijn in een viering met veel mensen die komen omdat ze uitdrukking willen geven aan hun verbondenheid. Maar is er nog niet een andere reden? We zingen er samen. Ja. Zingend reik je soms dieper dan in een gesprek. Mensen zeggen mij wel eens dat ze wat ze zingen in een gesprek nooit zouden zeggen, terwijl ze ten diepste menen wat ze zingen.
Is er niet nóg een reden waarom een viering vaak dieper reikt dan een gesprek? We bídden er samen. Dat doen we ter afsluiting van een gesprek zelden. Maar er is nog iets. Wat betekenen voor jullie de symbolen waar een viering rijk aan is? De ruimte van jullie mooie kerk is al een symbool, maar sprekender nog zijn de tafel die ieders blik trekt, de kaarsen die jullie aansteken, de eerbied waarmee jullie het boek van de bijbel op de lezenaar leggen, de rite met brood en wijn, de zegen aan het eind van de viering: als we ze bewust voltrekken, reiken al deze symbolen dieper in de voor ons verstand onkenbare nabijheid van Haar/Hem die zich noemt: "ik-zal-er-zijn", dieper dan onze gesprekken die begrensd worden door de beperkingen van ons verstand en van onze taal.
Dankzij jullie zal ik deze symbolen de komende tijd weer bewuster mee beleven.
Ga hier alsjeblieft mee door, ook als het aantal deelnemers afneemt, en ook als ik nu de contouren ga schetsen van een nieuwe oecumene die er in Europa nog niet eerder was.

De "nieuwe oecumene"
Tot de tweede wereldoorlog leefden we als protestanten en katholieken in gescheiden werelden: we gingen naar andere scholen, andere verenigingen, en zelfs naar andere bakkers en slagers!
In de Tweede Wereldoorlog ontkiemde de eerste "oecumene" dankzij het feit dat we door de oorlogsomstandigheden nieuwe contacten legden. Protestanten en katholieken troffen elkaar in het verzet. Katholieke gezinnen wier huis gebombardeerd was, vonden onderdak bij protestante gezinnen en omgekeerd. Een aantal leidende personen van de verschillende kerken kwam in het interneringskamp Vught met elkaar tot grondige gesprekken en bezinning. Deze verschillende nieuwe contacten vormden de grondslag voor de oecumene die na de oorlog op een aantal plaatsen tot bloei kwam.
Sindsdien zijn in Nederland de ontwikkelingen over elkaar heen getuimeld. Hoe volstrekt anders de ontwikkelingen nú ook zijn dan de ontwikkelingen die er in de tweede wereldoorlog in de samenleving plaatsvonden: er is één overeenkomst. Net als toen leiden nu al geruime tijd veranderende toestanden in de samenleving tot nieuwe contacten en deze nieuwe contacten vormen de grondslag van een heel nieuwe oecumene.
Veel mijn collega's en vrienden behoren tot geen enkele kerk meer. Dit zal ook jullie ervaring zijn. Ze noemen zich atheïst, of ze zijn moslim of boeddhist. Dankzij radio en televisie, kranten, boeken en tijdschriften zijn we op de hoogte van veel kwaad dat in onze wereld heerst, maar leren we ook draagkrachtige, inspirerende mensen kennen. Sommigen voeden zich net als wij uit de bijbelse bron, zoals Angela Merkel en de huidige paus. Anderen voeden zich voor hun inzet uit andere bronnen.
Jullie in Rotterdam hebben een inspirerende burgemeester die van zichzelf zegt: 'ik ben een belijdende en diep-gelovige moslim'. Als eerste zomeravondgast maakte hij op veel van de 800.000 kijkers een diepe indruk.

Ergens op het Duitse platteland stapten er een dag of tien geleden 15 passagiers uit een asielzoekerscentrum in een bus. Bij de volgende halte greep de buschauffeur de microfoon. "Ik heb een bijzondere mededeling", zei hij in gebroken Engels. "Ik heet de mensen uit alle delen van de wereld die zojuist zijn ingestapt, van harte welkom in Duitsland. In mijn land. Ik wens ze een fijne dag." De vluchtelingen klapten. Sommigen veegden een traan weg. En niet alleen zij. In het avondjournaal van de Duitse televisie kreeg de nieuwslezer, Claus Kleber, bekend om zijn altijd afstandelijke en ironische berichtgeving, een brok in de keel toen hij over dit voorval vertelde. "Zo eenvoudig kan het zijn", zei hij stokkend en hij gaf met knipperende ogen het woord aan zijn mede-nieuwslezer.
Er is in Duitsland een hausse van mensen die de vluchtelingen willen helpen, met kleren, met speelgoed, met Duitse les en met nog veel meer. Er worden aparte coördinatiecentra ingericht die hen de weg wijzen naar vluchtelingen die hen nodig hebben. En misschien doen wij in Nederland niet voor hen onder.
Als wij de vele vluchtelingen die ook in ons land asiel zullen krijgen met open hart welkom heten, zullen er voor ons nieuwe werelden opengaan. Samen met de Duitse nieuwslezer zeg ik: "Zo eenvoudig kan het zijn".
Het sleutelwoord van de nieuwe oecumene die de afgelopen twintig jaar al geruisloos gegroeid is, luidt: De Heilige Geest is blijkbaar niet kerkelijk gebonden! In de eerste oecumene - die jullie hier vanavond samen brengt - is de kernontdekking: de Heilige Geest blijkt evenzeer in andere Kerken te werken als in de eigen kerk.
Nu ontdekken we dat de Heilige Geest ook in mensen búiten de kerken werkt.
Wat betekent dit voor het beleid van onze kerken? Gaan we als kerken deze nieuwe oecumene stimuleren? Zou Jezus nu bidden: "ik bid voor allen die met inzet van hun hele persoon, de samenleving menswaardig willen maken: laat hen allen één zijn?"
Nog minder dan de eerste oecumene heeft deze nieuwe oecumene vaste grenzen. De Duitse buschauffeur over wie ik jullie vertelde, was gewend mee te lopen in de Pegida-marsen tégen de overstroming van Duitsland door moslims! Desondanks kreeg hij plotseling de Geest. Zoals dit in de evangelies herhaaldelijk gebeurde. Jezus at niet alleen met geestverwanten, maar ook met mensen die bepaald niet positief bekend stonden. Hij wist: ook over hén kan plotseling de Geest neerdalen.
Hoe geven we in vieringen uitdrukking aan deze nieuwe oecumene?
Ik ben benieuwd wat jullie hierover zullen zeggen. Ik denk straks graag mee.

Onze inbreng als christen in deze nieuwe oecumene
Ik wil me in deze inleiding nu verder tot een andere vraag beperken. Jullie en ik, wij worden al een leven lang geïnspireerd door de bijbelse verhalen. Wij zijn christen in hart en nieren. En als zodanig willen we aan die nieuwe oecumene deelnemen. Wat kan daarbij onze specifieke inbreng zijn?
De bijbelse traditie en in het bijzonder de evangelische traditie is zo rijk, dat er legio antwoorden mogelijk zijn. Ik ben benieuwd naar jullie antwoorden. Ik geef één antwoord dat bij mij diep steekt.
Als we onder ogen zien wat er in onze wereld gebeurt, is onze natuurlijke reactie dat we somber worden; we raken er van overtuigd dat er nooit een betere wereld zal komen. De evangelies kennen veel verhalen die tot doel hebben ons uit deze natuurlijke, sombere, reactie weer vlot te trekken. Dit zijn - schrikt u niet - de wonderverhalen!
De door de rede overheerste westerse mens heeft de wonderverhalen van de evangelies gevangen gezet binnen het keurslijf van een beschaafde redelijke uitleg. De wonderverhalen zouden slechts als functie hebben het belang van Jezus te onderstrepen. Mooi, laten ze dat doen. Maar ze steken nog veel dieper. Ze gaan rechtstreeks in op onze sombere overtuiging dat het niet zal lukken onze wereld menswaardiger te maken. Ze zeggen: bewaar de moed om te hopen op het onmogelijke. Vrede op aarde is inderdaad redelijkerwijs onmogelijk. Zoals de genezing van veel van de zieken die bij Jezus gebracht werden, redelijkerwijs onmogelijk was. En ook in kleinere situaties waar we bij betrokken zijn, is uitkomst soms schijnbaar onmogelijk. Een crisis in een huwelijk, een drugsverslaafd kind, een gelukkige oude dag ondanks een groeiend aantal handicaps. De "betere wereld" bestaat uit talloze van zulke concrete situaties. Ik noem ook het vluchtelingenprobleem. De wonderverhalen van de evangelies zeggen ons: wend je niet af, geef de moed niet op. Er is veel meer mogelijk dan wij weten.
Ik onderstreep dit met woorden van
van Kierkegaard, een predikant die in de 19e eeuw in Denemarken leefde:
'Geloof is vechten om mogelijkheid. 'Voor God is alles mogelijk! … Uiteindelijk kan alleen dit ene ons helpen: dat voor God alles mogelijk is.'
Deze invulling van wat "geloof" is, staat veraf van blind vertrouwen in iets dat ouders, leraren of de kerk ons hebben ingeprent.
'Blind vertrouwen in wat anderen je inprenten' is niet bijbels. Wel bijbels is: 'Bij God is niets onmogelijk, geen woord', woorden die de Eeuwige zelf tot Abraham spreekt als zijn bejaarde en kinderloze vrouw Sara en hij aarzelen geloof te hechten aan de toezegging dat zij alsnog een kind zullen krijgen (Genesis 18,14); en de engel Gabriël gebruikt precies déze woorden als hij aan Maria vertelt: 'je nicht Elisabeth is in haar ouderdom zwanger geworden, hoewel ze de roep heeft onvruchtbaar te zijn (Lukas 1,37).
Ik ben wel voorzichtig met die uitspraak: 'Geloof is vechten om mogelijkheid'. We kunnen op grond van zulke woorden illusies gaan najagen. Voor God mag dan 'alles mogelijk' zijn, Hij zal de man van wie ik enkele weken geleden hoorde dat hij een ongeneeslijke hersentumor heeft, niet genezen. 'Voor God is alles mogelijk', maar Hij stopt de misdaden van de Islamitische Staat niet.
En toch zeg ik dat onze inbreng in de nieuwe, wijdere oecumene onder andere bestaat uit doorzettingsvermogen en volharding in dagen dat ontmoediging ons allemaal besluipt.

Conclusie
Het is 47 jaar geleden dat jullie hier in Ommoord de eerste stappen op het gebied van de oecumene zetten. De samenleving is in die 47 jaar grondig veranderd. Daarom is er nu naast de oecumene die jullie ontwikkeld hebben, nog een heel andere oecumene nodig. Maar dankzij jullie ervaring met de eerste oecumene horen jullie bij de christenen die voldoende toegerust zijn, om nu de huidige, volkomen nieuwe, situatie, onder ogen te zien. Ik maak ook daarover vanavond graag jullie gesprek mee.

Jaap van Eekelen

Toespraak gehouden in Ommoord  op 31 augustus 2015.

Comments