Nieuws‎ > ‎

Hoe Luther’s gedachten Duitsland een half millennium hebben gevormd.

Geplaatst 26 jan. 2017 11:32 door Hagediensten Heuvelrug
Ga dit jaar naar Duitsland en je loopt waarschijnlijk aan tegen het strenge portret van Martin Luther met onderkin. Met meer dan 1000 gebeurtenissen op 100 plaatsen viert het hele land de 500ste verjaardag van het moment dat de monnik zijn 95 thesen bekend maakte en (mogelijk twijfelachtig) deze op de kerkdeur in Wittenberg spijkerde. Daarmee zette hij een splitsing in de Christenheid in beweging die niet alleen Duitsland, maar de hele wereld blijvend zou veranderen.

Thuis is de betekenis van Luther niet langer in de eerste plaats van theologische aard. Na generaties van secularisatie, nog afgezien van decennia van officiële atheïsme in het vroeger communistische oosten (waarin Wittenberg is gelegen), zijn de Duitsers niet meer bijzonder religieus. Maar de Reformatie ging niet in de eerste plaats om God. Hij gaf vorm aan de Duitse taal, mentaliteit en manier van leven. Gedurende eeuwen was het land gespleten door confessionele strijd; vandaag maken Protestanten en Katholieken elk ongeveer 30% van de bevolking uit. Maar na de Duitse eenwording in de 19e eeuw won het Lutheranisme de cultuur-oorlogen. “Veel van wat vroeger typisch Protestants was zien wij vandaag als typisch Duits”, zegt Christine Eichel, auteur van “: Duitsland, Lutherland”, een boek over de invloed van Luther.

Begin met de esthetica. Voor Luther was dit, als zoveel anders, een serieuze zaak. Hij geloofde dat Christenen gered zijn door Jezus, maar ze hebben wel de plicht zo te leven dat ze dat ook verdienen. Pronkzucht was daarom een een onterende afleiding van het ascetisme dat nodig is om het eigen geweten in de gaten te kunnen houden. De trekken van van deze gestrengheid zijn te herkennen in de vroeg 20e eeuwse bouwkunst van het Bauhaus, en zelfs in de meubelstijl van IKEA (uit Luthers Zweden) Je kunt het zien in de bescheiden kleding, het simpele kantoor en de eetgewoonten van Angela Merkel, dochter van een Lutherse predikant, en in dat van Joachim Gauck, de Duitse Bondspresident, zelf vroeger predikant.. Beiden mogen, wanneer ze in Parijs zijn, deelnemen aan de glitter van Franse presidenten, maar zoiets zal nooit in Berlijn plaats vinden.

Luther deelde zijn afkeer van het zichtbare ornament met andere Protestante reformatoren. Maar hij onderscheidde zich van hen in de rol die hij voor muziek zag. De Zwitserse Protestanten, Johannes Calvijn en Huldrych Zwingli zagen muziek als een sensuele verlokking en keurden het af. Maar voor Luther was muziek een door de hemel geïnspireerd wapen tegen de duivel. Hij wilde dat de gelovigen samen zouden zingen—in het Duits, in de kerk en thuis, onder de begeleiding van instrumenten. Vandaag heeft Duitsland 130 publiek gefinancierde orkesten, meer dan enig ander land. En concerten woont men nog steeds bij alsof het preken zijn, somber en serieus.

De erfenis van Luther kan ook worden gezien in het feit dat Duitsland, qua bevolking het 17e land van de wereld na Amerika, de op een na grootste boekenmarkt van de wereld heeft. Nadat Luther de Bijbel in het Duits had vertaald wilde hij dat iedereen, mannen en vrouwen, rijken en armen die zouden lezen. In het begin waren Protestanten meer gestudeerd dan Katholieken, uiteindelijk werden alles Duitsers even verslaafd aan boeken.

Tenslotte verbindt een bekende stelling Luther aan de Duitse betrekking tot geld. In deze zienswijze neigen Katholieken, gewend aan de biecht en vergeving na iedere ronde van zonde , er toe schulden te maken (Schuld van dezelfde stam als Schuld), terwijl Protestanten sparen als een morele plicht zien. Dit argument, of die nu klopt of niet, heeft een bekende klank in de Zuid-Europese, vooral Katholieke landen, die gedurende de Eurocrisis van Wolfgang Schäuble, de zeer gelovige Duitse Lutherse minister van financiën, blijvende preken kregen over soberheid.

Maar, ook met betrekking tot geld verschilde Luther van mening met ander reformatoren. Toen Max Weber in 1904 schreef over de Protestantse ethiek bedoelde hij het Calvinisme en het daaraan verwante Amerikaanse Puritanisme. Calvijn zag het vermogen van een individu om rijk te worden als een teken dat God hem had voorbestemd om gered te worden. Voor Luther ware Christenen al gered, dus was rijkdom dubieus. In plaats van geld te verzamelen zouden Christenen zich moeten inzetten voor de gemeenschap en niet voor zichzelf. Op die manier werd werk (Beruf) een roeping (Berufung). Niet winst ,maar herverdeling was het doel. Volgens Gerhard Wegner, hoogleraar in de theologie, vindt dit “Lutherse socialisme” zijn seculiere uitdrukking in de welzijnsstaten van Duitsland en Scandinavië.

Luthers “onderhuidse ”erfenis duikt op onverwacht plekken op, zegt Mw Eichel. Duitsers, en zeker Lutheranen, kopen meer levensverzekering en minder aandelen dan anderen (Luther geloofde niet in geld verdienen zonder er voor te werken). En overal insisteren ze op gewetensvolle naleving van principes en orde. Alsof het een religieuze deugd is scheiden zij het afvalglas naar kleur en ze zijn de kampioenen van de wereld in het recycelen van hun afval (65%) , waarmee ze gemakkelijk nummer twee, de Zuid Koreanen, verslaan.

Heiliger dan jij.

Luther deelt ook de blaam voor een aantal negatieve eigenschappen die aan Duitsers worden toegeschreven. Hij was diep-antisemitisch, een vooroordeel dat zijn land met grote kosten heeft afgelegd (hij verweet kwade blikken van Joden voor de ziekte waaraan hij uiteindelijk is gestorven) De Duitse legendarische gehoorzaamheid aan autoriteit wordt toegeschreven aan de eis van Luther om geestelijk en wereldlijk gezag te scheiden (wat heersers uit zijn tijd goed uitkwam bij het onderdrukken van de boerenopstanden.) En hoewel hij persoonlijk hield van ruwe grappen, was hij een van de grondleggers van de Duitse humorloze en preekachtige traditie van publiek debat. Heden te dage zijn Duitsers de eersten om te treuren over hun gewoonte om met de vinger zwaaiende preken af te steken.

Door dit rigide moralisme kan het moeilijk zijn om met Duitsers te onderhandelen, zeker in Brussel, waar de problemen van de EU vragen om de bereidheid om misdragingen door de vingers te zien. Maar er zijn slechtere eigenschappen dan overdreven moralisme. Bovendien, 500 jaar verder, wordt Duitsland veranderd door de globalisatie. Duitsland kent vandaag de dag niet alleen gelovige asceten, maar alles van consumentistische hippies tot Uhm-zingende yogis. Een groeiende Moslim groep duwt het land in de richting van een religieus pluralisme. Mw. Eichel zelf vindt Duitse kerken “te serieus”; ze bezoekt een kerk onder leiding van een African-American gospel predikant. Als de keerzijde van de Duitse Lutheraanse erfenis het moeilijk zou maken om lichtvoetig te staan t.a.v. alternatieve leefstijlen dan lijkt het er op dat dat over gaat.

Charlemagne
The Economist January 7th 2017
Vertaling: Philip Idenburg
Comments